یک خطای روششناختی؛ چرا تبدیل تمام مدارس کشور به الگوی «هیئتامنایی»، به مشارکت مردمی و عدالت آموزشی منجر نمیشود؟
تحریریه روزنگار- جامع / رقیه فاضل، عضو هیئت علمی دانشگاه:
مشارکت خانواده و محله در اداره مدرسه، اشکال گستردهای دارد و تجارب جهانی متعددی نیز در این زمینه موجود است. اما پرسش اساسی اینجاست: آیا الگوی کنونی مدارس هیئتامنایی در جلب مشارکت واقعی مردم موفق بوده است که اکنون وزارت آموزش و پرورش تصمیم به تعمیم این الگو به تمام مدارس کشور دارد؟
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره تحلیل عملکرد مدارس هیئتامنایی، به صراحت اشاره میکند که این مدارس در جلب مشارکتهای مردمی ناکام بودهاند. این نکته تأملبرانگیز است؛ چرا که فلسفه وجودی و بنیان مدارس هیئتامنایی بر اصل مشارکت مردمی استوار بود.
نکته کلیدی دیگر، «غایت مشارکت» است. ما مشارکت در مدرسه را بهعنوان ابزاری برای تحقق عدالت میخواهیم. در واقع مشارکت مردمی یک ارزش میانی است که باید به ارزش عدالت منجر شود. با این حال، پژوهشهای انجامشده نشان میدهند که این مدارس با چالشهایی جدی همچون افزایش شکاف طبقاتی، بیعدالتی و حرکت به سمت «شبهغیردولتی شدن» مواجه بودهاند. این نقاط ضعف را نمیتوان نادیده گرفت یا در کنار نقاط قوت قرار داد؛ زیرا این ساختار اساساً قرار بود مسیر رسیدن به عدالت را هموار کند که طبق گزارشها، چنین خروجیای نداشته است.
استدلالی که این روزها برای توسعه مدارس هیئتامنایی مطرح میشود، دچار یک «لغزش روششناختی» است. ادعا میشود چون این مدارس عملکرد بهتری داشتهاند، پس باید تمام مدارس را به این الگو تغییر داد. اما حقیقت این است که مدارس هیئتامنایی غالباً همان مدارس برتر دولتی بودهاند که پس از کسب امتیازات لازم، هیئتامنایی شدند. بنابراین، برتری آنها ناشی از ساختار هیئتامنایی نیست و این ساختار بهتنهایی معجزه نمیکند.
در آییننامه این مدارس، دریافت وجوه از طریق برنامههای فوقبرنامه پیشبینی شده است. اگرچه فوقبرنامهها میتوانند مدخلی برای پیوند با محله و جلب مشارکت باشند، اما پرسش اینجاست که آیا آموزش و پرورش مسیری برای شناسایی و جذب تشکلهای تربیتی و مردمی محلات طراحی کرده است؟ تا زمانی که عزمی برای شناسایی این ظرفیتهای مردمی وجود نداشته باشد، صرفِ تغییر ساختار به هیئتامنایی منجر به مشارکت واقعی نخواهد شد.
در مجموع، ساختار فعلی مدارس هیئتامنایی کشش لازم برای تحقق مشارکت مردمی را ندارد. اگرچه الگوی هیئتامنایی میتوانست دریچهای برای ورود فعالان تربیتی به مدرسه و بومیسازی برنامههای درسی باشد، اما تحقق این اهداف مستلزم مقدماتی است که هنوز در جایگاه قانونگذاری مشخص نشده است.
