ارتــشِ بیوطن/ چگونه امتیاز تشکیل بریگاد قزاق، ارتش ایران را به واحد نظامی روسیه در ایران، تبدیل کرد؟
مکتب وطن- جامع:
ناصرالدینشاه با اعطای امتیاز تأسیس «بریگاد قزاق» به روسیه، رسماً حکم وابستگی ارتش ایران را امضا کرد و حاکمیت نظامی کشور را به بیگانگان واگذار نمود؛ اما این تصمیمِ تلخ، ریشه در یک بنبست تاریخی داشت. پیش از آن، قدرت نظامی قاجار که آقامحمدخان آن را با استفاده از جنگاوران ایل خود و ایلهای متحد بنا کرده بود، متکی بر سلاحهای سنتی چون تیر و کمان، گرز، شمشیر و تفنگهای فتیلهای بود و به ندرت از توپخانه استفاده میکرد. این ارتش ایلیاتی در برخورد با ارتشهای اروپایی، بهویژه ارتش روسیه که حرفهای، آموزشدیده و مجهز به سلاحهای جدید بود، ناکارآمدی خود را نشان داد. از اینرو، عباسمیرزای جوان، فرمانده جنگهای ایران و روس، درصدد برآمد با استفاده از دانش کارشناسان نظامی فرانسه و انگلستان، ارتش ایران را بازسازی کند؛ اما تلاشهای او به دلیل پیمانشکنی فرانسه و بدعهدی انگلیس بینتیجه ماند.
با این حال، این تلاشها کاملاً متوقف نشد. در اوایل عصر ناصری، امیرکبیر با جدیتی تمام در راستای ایجاد یک ارتش دائمی و حرفهای گام برداشت. هدف اصلی او از تأسیس مدرسه دارالفنون، تربیت افسران در داخل کشور و کوتاهکردن دست بیگانگان از امور نظامی بود. اما این اقدام نوگرایانه امیرکبیر نیز به مذاق بدخواهان استقلال ایران خوش نیامد و پس از شهادت او به فراموشی سپرده شد تا راه برای نفوذ مستقیم بیگانگان باز شود.
سرانجام ناصرالدینشاه با نادیده گرفتن این تجربههای ملی، امتیاز تشکیل یک واحد نظامی منظم را به روسیه واگذار کرد. نیروی قزاق به تشکیلات نظامی منظمی تبدیل شد که تا اواخر دوره قاجار تحت فرماندهی مستقیم افسران روسی فعالیت میکرد. این نیرو که تعدادش در اوج گسترش کمتر از ۱۰ هزار نفر بود، بیش از آنکه مدافع مرزها در برابر هجوم خارجی باشد، به عنوان نگهبان شخص شاه و ابزار سرکوب اعتراضهای داخلی عمل میکرد.
بر این اساس میتوان گفت ارتش ایران در دوره قاجار عملاً ارتشی وابسته بود. یکی از دلایل اصلی شکستهای ایران در آن دوران، همین اعتماد بیجا به بیگانگان برای تأمین امنیت بود. این روند وابستگی در دوره پهلوی نیز ادامه یافت؛ ارتش مجهز آن دوران نیز کاملا به آمریکا وابسته بود، تا جایی که ایران به بزرگترین خریدار تجهیزات نظامی آمریکا تبدیل شد، اما این ارتش فاقد استقلال و کارایی ملی لازم بود.
در مقابل، ایران پس از انقلاب اسلامی برای نخستین بار صاحب نیروی نظامی قدرتمند، ملی و مستقلی شد که نه تنها در برابر تهاجم خارجی ایستادگی کرد، بلکه تنها نیروی نظامی تاریخ ایران است که توانسته تمامیت ارضی ایران را در یک جنگ تحمیلی هشت ساله و دو جنگ تحمیلی پیاپی حفظ کند.
