آخرین نــمونه / چرا مدارس «نمونه دولتی» نباید تعطیل شوند؟
تحریریه روزنگار – جامع:
«وجود مدارس نمونه دولتی با توجه به وجود مدارس سمپاد ضروری نیست.» یک اعلانِ تکراری درباره آخرین بازمانده مدارس نمونه دولتی در مقطع متوسطه دوم. وزیر آموزشوپرورش از اعمال سیاست کاهش تنوع در راستای رسیدن به عدالت آموزشی میگوید. دوره متوسطه اول این مدارس با سیاستی که در دههی ۹۰ اعمال شد نیز منحل شد. هماکنون نیز اولین مانع در مسیر حذف تنوع مدارس از ۲۲ گونه مدرسه موجود در کشور، مدارس نمومه دولتی عنوان شده است.
در این گزارش به یک سوال در مسیر رسیدن به عدالت آموزشی پاسخ داده میشود؛ چرا نباید مدارس «نمونه دولتی» تعطیل شوند؟ و به گزارههای مهم «نقش مدارس نمونه دولتی در دسترسی دهکهای پاییندرآمدی به آموزش باکیفیت، شیوه آزمون ورودی بومی و رقابت هر دانشآموز با منطقه آموزشی خود، و جلوگیری از فربهتر شدن مدارس بخش خصوصی» پاسخ داده میشود.
تاکید بر توجه به دانشآموزان مستعد در مناطق محروم در اساسنامه مدارس نمونهدولتی
مدارس نمونهدولتی برخلاف تصور رایج، از آغاز شکلگیری تا امروز نقش مهم و متفاوتی در ارتقای عدالت آموزشی ایفا کردهاند. شواهد نشان میدهد که این مدارس، بهویژه برای دانشآموزان مناطق محروم، یکی از معدود مسیرهای دسترسی به آموزش باکیفیت در چارچوب مدارس دولتی بودهاند.
بر اساس اساسنامه مدارس نمونهدولتی، این مدارس با هدف فراهم آوردن زمینه رشد علمی و پرورشی دانشآموزان مستعد، بهویژه آن دسته از دانشآموزانی که دسترسی محدودی به امکانات آموزشی دارند، تأسیس شدهاند. بنابراین ایده نمونه دولتی، اهتمام ویژهای به تربیت دانشآموزان مستعد، فراهم آوردن شرایط ادامه تحصیل دانشآموزان و ایجاد زمینه تربیت نیروی انسانی مورد نیاز مناطق کمتر برخوردار از میان دانشآموزان بومی-منطقهای، دارد.
علاوه بر این، ماده ۲ اساسنامه تأکید میکند که تأسیس مدارس نمونهدولتی با اولویت نیازهای مناطق کمبرخوردار انجام شود و ماده ۸ پیشبینی کرده است که برای دانشآموزان و هنرجویانی که رفتوآمد روزانه برای آنها مقدور نیست، مدارس نمونهدولتی بهصورت شبانهروزی اداره شده و امکانات خوابگاهی و تغذیه نیز فراهم گردد. بر این اساس توجه ویژه به دانشآموزان مناطق محروم، یک اصل محوری در فلسفه تأسیس مدارس نمونهدولتی است و نقش این مدارس را در تقویت عدالت آموزشی و کاهش نابرابریهای منطقهای برجسته میکند.
هزینه قابلپرداخت برای دهکهای پایین درآمدی
میانگین شهریه مدارس نمونهدولتی بهمراتب پایینتر از مدارس استعدادهای سمپاد، مدارس شاهد و بسیاری از مدارس غیردولتی است. همین ویژگی سبب شده است که این مدارس برای طیف گستردهای از خانوادههای طبقات متوسط و کمبرخوردار که امکان استفاده از مدارس خاصِ پرهزینه یا گزینههای غیردولتی را ندارند؛ قابل پرداخت باشد. بنابراین، نمونهدولتیها یک گزینه «میانقیمت» و قابل اتکا برای دسترسی به کیفیت آموزشی بالاتر را فراهم کردهاند و همین موضوع سبب شده است خانوادههایی که دانشآموز مستعد دارند اما امکان ثبتنام در مدارس غیردولتی به جهت شهریه بالا برای آنها فراهم نیست از فرصت این مدارس استفاده کنند.
سیاست بومیگزینی مدارس نمونه دولتی در حمایت از دانشآموزان مناطق محروم
پذیرش دانشآموز در مدارس نمونهدولتی بر پایه الگوی بومیگزینی منطقهای انجام میشود؛ یعنی رقابت فقط میان دانشآموزان همان منطقه آموزشی رقم میخورد. این ساختار اجازه میدهد دانشآموز مستعدِ یک منطقه محروم بدون نیاز به مهاجرت آموزشی یا رقابت نابرابر با دانشآموزان مناطق برخوردار، از امکان ورود به یک مدرسه باکیفیتتر برخوردار شود. در مقابل، مدارس استعدادهای درخشان چنین سازوکاری ندارند و ترکیب دانشآموزی آنها عمدتاً متشکل از دهکهای درآمدی بالاتر است؛ به همین دلیل فرصت دسترسی دانشآموزان مناطق محروم به این مدارس بهطور قابل توجهی محدودتر است.
تعطیلی مدارس نمونهدولتی به تقویت بخش خصوصی آموزش منجر میشود
سیاست کاهش تنوع مدارس در نظام آموزش و پرورش ایران اقدامی درست و ضروری است اما باید به تدریج و در بلندمدت، تنوع گسترده موجود در نظام آموزشی کاهش یابد. با این حال، اجرای این سیاست نیازمند توجه دقیق به زمینهها و شرایط موجود در نظام آموزش و پرورش است؛ زیرا تصمیمگیری بدون در نظر گرفتن این زمینهها میتواند نتیجهای معکوس داشته باشد و به جای تقویت عدالت آموزشی، موجب افزایش نابرابری شود. بنابراین، حذف تنوع مدارس باید با تاکید بر توسعه عدالت آموزشی و رعایت ملاحظات کلیدی اجرا شود.
مدارس نمونهدولتی، با وجود اینکه خود بخشی از تنوع مدارس محسوب میشوند، نسبت به سایر انواع مدارس در ایران نقش موثرتری در ارتقای عدالت آموزشی داشتهاند. نخست، این مدارس شهریههای نسبتاً پایینتری دارند و امکان دسترسی خانوادههای طبقات متوسط و کمبرخوردار به آموزش باکیفیت را فراهم میکنند. دوم، سیاست بومیگزینی این مدارس باعث میشود دانشآموزان مستعد مناطق محروم به راحتی جذب شوند و بدون رقابت نابرابر با دانشآموزان مناطق برخوردار، از فرصتهای آموزشی مناسب بهرهمند شوند. سوم، اساسنامه این مدارس تاکید ویژهای بر توجه به استعدادهای مستعد، بهویژه در مناطق کمبرخوردار، دارد و این امر نقش آنها را در کاهش شکافهای آموزشی و توسعه عدالت آموزشی برجسته میکند.
تجربه حذف مدارس نمونه دولتی در مقطع متوسطه اول در دهه ۹۰ نشان میدهد که این سیاست نه تنها منجر به بهبود کیفیت مدارس دولتی عادی نمیشود، بلکه فشار طبیعی خانوادهها برای دسترسی به آموزش بهتر، دانشآموزان را به سمت مدارس غیردولتی سوق میدهد.
