از بی‌طرفی نهادی تا بی‌طرف‌سازی دانش آموز/ دولت‌های سکولار دقیقا از چه چیزی می‌ترسند؟
دانشنامه عدالت- جامع:
عبارت‌های مربوط به ناسازگاری پوشش با اصول آموزش سکولار، به جلوگیری از ورود دانش‌آموزان و معلمان محجبه به مدارس آذربایجان انجامیده است. متن قانون ظاهرا عام، و اجرای آن بر شیعیان و مسلمانان آذربایجانی، متمرکز شده است؛ اما دولت سکولار دقیقا از چه چیزی می‌ترسد؟با بررسی الگوهای مختلف سیاست‌گذاری در کشورهای سکولار مختلف، به رویکردها و اهداف گوناگون دست می‌یابیم. سکولاریسم یک الگوی واحد نیست و شکل های مختلف آن از دل تاریخ‌های متفاوتی بیرون آمده‌اند و به همین دلیل، رابطه متفاوتی با دین در فضای عمومی دارند.
فرانسه داعیه‌دار مدرسه به‌مثابه کارخانه شهروندی جمهوری‌خواه
در فرانسه، سکولاریسم یا لائیسیته در بستر منازعه تاریخی جمهوری با قدرت کلیسا شکل گرفت. ایده این بود که مدرسه عمومی نباید زیر سلطه نهادهای دینی باشد و شهروندی مشترک باید بر تعلقات مذهبی تقدم داشته باشد. این مسیر در قانون ۲۰۰۴ درباره نشانه‌های آشکار دینی در مدارس دولتی به یکی از صورت های محدودکننده خود رسید.
ترکیه و پوشش دینی به‌مثابه مسئله ساخت دولت مدرن
در جمهوری ترکیه، اصلاحات کمالیستی و نگرانی از بازگشت قدرت سیاسی دین، حجاب را در برخی دوره‌ها از یک عمل دینی به نمادی از منازعه بر سر هویت جمهوری تبدیل کرد. محدودیت‌های حجاب در دانشگاه‌ها و نهادهای دولتی، به‌ویژه از دهه ۱۹۸۰ و در جریان مداخلات نظامیان در سیاست، با این منازعه پیوند خوردند. ممنوعیت استفاده از حجاب اسلامی در دانشگاه‌های ترکیه و تعارض میان آزادی مذهبی و اصل سکولاریسم با پرونده لیلا شاهین به عنوان یکی از مهم‌ترین پرونده‌های حقوق بشری اروپا درباره آزادی دین و حق تحصیل زنان محسوب می‌شود.
آذربایجان و سکولاریسم در جامعه‌ای با اکثریت مسلمانآذربایجان
از سنت تاریخی دیگری می‌آید. تجربه امپراتوری روسیه، حکومت شوروی و محدودیت‌های دینی در دوره کمونیستی، سپس استقلال و بازتعریف رابطه دولت و دین؛ تا آنجا که قانون اساسی این کشور در ماده ۱۸، جدایی دین از دولت و سکولار بودن نظام آموزش دولتی را مقرر می‌کند. در اینجا سکولاریسم با دولت‌سازی پساشوروی، نظم عمومی و تعریف رسمی از هویت ملی نیز گره خورده است. گزارش های اخیر درباره محدودیت حجاب، همین زمینه تاریخی را برجسته می‌کنند.
تناقض درونی سکولاریسم: بی‌طرفی دولت یا بی طرف‌سازی شهروند؟
سکولاریسم می‌تواند دست کم دو معنای متفاوت داشته باشد. در سکولاریسمی که به مثابه بی‌طرفی دولت باشد، دولت دین رسمی را به شهروندان اعلام نمی‌کند و اجازه نمی‌دهد یک مرجع دینی بر آموزش عمومی مسلط شود.در خوانش دوم سکولاریسم به مثابه بی‌طرف سازی فضای عمومی، نمودهای آشکار تعلقات دینی از فضای مدرسه کنار گذاشته می شوند. تا دانش آموزان در محیط مشترکی حاضر شوند که در آن مذهب بر روابط اجتماعی یا هویت جمعی غلبه نکنند.نکته مهم‌تر این است که سکولاریسم خودش فاقد ارزش های هنجاری نیست. وقتی یک دولت می‌گوید مدرسه باید شهروندی مشترک را پرورش دهد، در واقع بر تصوری خاص از زندگی خوب و شهروند مطلوب تکیه می‌کند. و سکولاریسم هم حامل نوعی ایدئولوژی سیاسی است و به نقلی از سیدحسین نصر، آموزشی که بُعد قدسی را از دانش حذف کند، خود از یک مابعدالطبیعه خاص پیروی می‌کند، حتی اگر ادعای بی طرفی داشته باشد.
آزادی در آزمون تفاوت؛ از بی‌طرفی سکولار تا کرامت توحیدی
از منظر اسلام، آزادی هنگامی معنا و ارزش حقیقی پیدا می‌کند که با کرامت انسان پیوند بخورد. انسان در نگاه توحیدی، نه ملک دولت است، نه اسیر پسند اکثریت و نه موضوعی برای مهندسی ایدئولوژیک قدرت. هیچ نظام سیاسی، با هر نام و آرمانی، حق ندارد خود را مالک انحصاری حقیقت و تعیین‌کننده یگانه شیوه مطلوب زیستن بداند. در جهانی که بیش از هر زمان دیگری از آزادی، حقوق بشر و رهایی انسان سخن به میان آمده، هنوز آزادی تا این اندازه به تعریف صاحبان قدرت وابسته است. حال آنکه در منطق عدالت اسلامی، آزادی حقی نیست که قدرت به انسان اعطا کند و هر زمان خواست پس بگیرد؛ حقی است که باید در پرتو کرامت انسانی به رسمیت شناخته شود.
