لیبرالیسم و راههای نرفتهاش / از آموزه پدر تا غفلت فرزندان؛ اسمیت و ضرورت حضور دولت در آموزش
تحریریه روزنگار – جامع:
«نیاز به فعل دولت تنها در دو محدوده خاص لازم است؛ کارهایی برای تسهیل تجارت جامعه و کارهایی برای ارتقای آموزش مردم.» این جمله از آدام اسمیت، پدر علم اقتصاد در قرن هجدهم، نشان میدهد او با وجود بنیانگذاری نظریه بازار آزاد، به محدودیتهای ذاتی بازار واقف بود. اسمیت بر این باور بود که بازار در دو حوزه مشخص -تسهیلات تجاری و آموزش عمومی- ناتوان است و دخالت دولت را ضروری میداند.
جریانهای لیبرالیسم کلاسیک و نئولیبرالیسم که تولد خود را وامدار اسمیتاند در سدههای پس از او، تنها بر نقش دولت در دفاع ملی تأکید کرده و عرصه آموزش عمومی را به حال خود رها کردند. آنها با اتکا بر نظریه «انتخاب آزاد»، مسیر متفاوتی از آموزههای خود را در پیش گرفتند و بهنبرد با بنیانگذار فکریشان برخاستند.
لیزا هرتُسک، دانشیار سیاست و اقتصاد دانشگاه خرونینگن، در تحلیل این شکاف میپرسد: «چرا آدام اسمیت، با وجود اختراع بازار آزاد، آن را برای ارتقای آموزش عمومی ناکارآمد میدانست؟» پاسخ را باید در پیوند میان نظریه اخلاق و اقتصاد نزد اسمیت جستوجو کرد. نظریه اخلاقی او بر «همدلی» استوار بود، در حالی که نظریه اقتصادیاش بر «منفعت شخصی» بهمثابه موتور خیرجمعی تأکید میکرد.
این دو نظریه، برخلاف برداشت لیبرالیستها، به باور اندیشمندانی چون هرتُسک، در تضاد با یکدیگر نبودند؛ بلکه مکمل یکدیگر بودند. از نظر اسمیت، اگر بازار آزاد به تلاش انسانها پاداش میدهد، این پاداش تنها زمانی عادلانه است که همه افراد امکان برابر برای ورود و رقابت در بازار داشته باشند. اینجاست که نقش «آموزش عمومی» برجسته میشود.
بنا به خطکشی ناآزادانه او بر ناکارآمدی بازار آزاد در آموزش، اسمیت معتقد بود بدون آموزش همگانی، بسیاری از افراد اساسا فرصت حضور در رقابت بازار را پیدا نمیکنند و بازار نهتنها به «فضیلت» افراد پاداش نمیدهد، بلکه شکافهای اجتماعی را نیز عمیقتر میکند.
لیبرالیسم مدرن، در بازخوانی اسمیت، این بعد اخلاقی را نادیده گرفت و به جای آنکه آموزش عمومی را بستری برای تحقق «برابری فرصتها» بداند، با شعار آزادی انتخاب، آموزش را به سازوکارهای نابرابر بازار سپرد. نتیجه آن شد که ایده اسمیت در ایجاد شرایط برابر برای رقابت، به حاشیه رفت و مسیر اندیشه لیبرالیسم در تضاد با بنیانهای اخلاقی پدر خود شکل گرفت. به بیان دیگر، «راه نرفته لیبرالیسم» همان جایی است که اسمیت ایستاده بود: آموزش عمومی بهمثابه پیششرط اخلاقی و اجتماعی بازار آزاد.
