ظرفیت تکمیل!/ چگونه تبدیل مدارس نمونهدولتی به مدارس عادی دولتی، یک سیاست «جبران عمومی» را از چرخه آموزش حذف میکند؟
تحریریه روزنگار- جامع:
«ظرفیت تکمیل شده است.» این جواب پرتکرار به خانوادهی دانشآموزانی است که در روزهای اخیر به مدارس نمونه دولتی جهت ثبتنام مراجعه کردهاند. اما چرا مدارسی که تا پیش از این محدودیتهایی جهت ثبتنام داشتهاند، بهیکباره و خیلی زودتر از همیشه پر شدهاند؟ واقعیت خبر از تعطیلی و تبدیل مدارس نمونه دولتی در مقاطع متوسطه اول و دوم به مدارس عادی دولتی میدهد.
در راستای سیاست کاهش تنوع مدارس وزارت آموزشوپرورش و تبدیل تمام مدارس به گونهی اداره هیئتامنایی، شاهد حذف مدارس نمونه دولتی بهعنوان اولین گامِ اجرایی این سیاست هستیم. مدارسی که با درنظرگیری شرایط دانشآموزان در مناطق محروم، سنجش دانشآموزان با مناطق آموزشی منطقه خود و ارائه کیفیت مناسب در حال فعالیت بودند، همکنون اولین قربانی تغییر ساختاری آموزشوپرورش شدهاند. حذف تمام معیارهای ثبتنام دانشآموزان در مدارس نمونه دولتی و قرار دادن پذیرش منوط به محدوده جغرافیایی، سبب تراکم جمعیت دانشآموز در این مدارس و تعطیلی کارکرد «نمونه دولتی» آنها شده است.
تاریخ پر فراز و نشیب مدارس نمونه دولتی
مدارسی که با تأکید بر فراهمآوردن رشد علمی و پرورشی دانشآموزان، بهویژه دانشآموزان مستعد در مناطق کمبرخوردار تأسیس شده بود، در سال ۱۳۹۶ مقطع متوسطه اول آن حذف شد. آن روز نیز دلایل اعلام شده مبتنی بر اعمال سیاست کاهش تنوع مدارس و همچنین عدم کارکرد واقعی این مدارس در کنار مدارس سمپاد بود. از مجموع مدارسی که در مقطع متوسطه اول فعالیت میکردند، تنها ۳۴۰ مدرسه باقی مانده بود. این آخرین بازماندگان مقطع اول مدارس نمونه دولتی نیز با بخشنامه جدید وزارت آموزشوپرورش مبنی بر تبدیل تمام مدارس به مدارس عادی برای سال آینده، تعطیل خواهند شد.علاوه بر مدارس متوسطه اول، در پی تصمیم جدید آموزشوپرورش دولت چهاردهم، مدارس این مقطع در متوسطه دوم نیز در سال آینده به مدارس عادی تبدیل خواهند شد (که بهصورت رسمی تاکنون اعلام نشده است). گفتمانهای سیاسی حاکم در دولتهای دوازدهم و چهاردهم، کاملاً این مدارس را در مقابل «عدالت آموزشی» قرار دادهاند و همچنین دولت سیزدهم نیز خواهان تبدیل این نوع از مدارس در مقطعی به مدارس هیئتامنایی بود. مدارس نمونه دولتی که از نوعی «سیاست تبعیض مثبت» در قبال دانشآموزان مناطق کمبرخوردار -در شرایط فراهم نبودن بستر آموزش باکیفیت برای همه- استفاده میکردند، در دولتهای مختلف گاهی در برابر ماهیت خود معنا شدند که این امر سبب تضعیف این مدارس و هماکنون تعطیلی آنها شده است.
تأکید بر توجه به دانشآموزان مستعد در مناطق محروم
مدارس نمونهدولتی برخلاف تصور رایج، از آغاز شکلگیری نقش مهم و متفاوتی در ارتقای عدالت آموزشی ایفا کردهاند. شواهد نشان میدهد که این مدارس، بهویژه برای دانشآموزان مناطق محروم، یکی از معدود مسیرهای دسترسی به آموزش باکیفیت در چارچوب مدارس دولتی بودهاند.
بر اساس اساسنامه مدارس نمونهدولتی، این مدارس با هدف فراهم آوردن زمینه رشد علمی و پرورشی دانشآموزان مستعد، بهویژه آن دسته از دانشآموزانی که دسترسی محدودی به امکانات آموزشی دارند، تأسیس شدهاند. بنابراین ایده «نمونه دولتی»، اهتمام ویژهای به تربیت دانشآموزان مستعد، فراهم آوردن شرایط ادامه تحصیل دانشآموزان و ایجاد زمینه تربیت نیروی انسانی مورد نیاز مناطق کمتر برخوردار از میان دانشآموزان بومی-منطقهای دارد.
علاوه بر این، ماده ۲ اساسنامه تأکید کرده است که تأسیس مدارس نمونهدولتی با اولویت نیازهای مناطق کمبرخوردار انجام شود و در ماده ۸ نیز پیشبینی کرده بود که برای دانشآموزان و هنرجویانى که رفتوآمد روزانه برای آنها مقدور نیست، مدارس نمونهدولتی بهصورت شبانهروزی اداره شده و امکانات خوابگاهی و تغذیه نیز فراهم گردد. بر این اساس، توجه ویژه به دانشآموزان مناطق محروم، یک اصل محوری در فلسفه تأسیس مدارس نمونهدولتی بوده است و نقش این مدارس را در تقویت عدالت آموزشی و کاهش نابرابریهای منطقهای برجسته نشان میدهد. اینها بخشی از پیامدهای مثبت سیاست مدارس نمونه دولتی است که امروز در وضعیت تعطیلی قرار گرفتهاند.
بر اساس اساسنامه مدارس نمونهدولتی، این مدارس با هدف فراهم آوردن زمینه رشد علمی و پرورشی دانشآموزان مستعد، بهویژه آن دسته از دانشآموزانی که دسترسی محدودی به امکانات آموزشی دارند، تأسیس شدهاند. بنابراین ایده «نمونه دولتی»، اهتمام ویژهای به تربیت دانشآموزان مستعد، فراهم آوردن شرایط ادامه تحصیل دانشآموزان و ایجاد زمینه تربیت نیروی انسانی مورد نیاز مناطق کمتر برخوردار از میان دانشآموزان بومی-منطقهای دارد.
علاوه بر این، ماده ۲ اساسنامه تأکید کرده است که تأسیس مدارس نمونهدولتی با اولویت نیازهای مناطق کمبرخوردار انجام شود و در ماده ۸ نیز پیشبینی کرده بود که برای دانشآموزان و هنرجویانى که رفتوآمد روزانه برای آنها مقدور نیست، مدارس نمونهدولتی بهصورت شبانهروزی اداره شده و امکانات خوابگاهی و تغذیه نیز فراهم گردد. بر این اساس، توجه ویژه به دانشآموزان مناطق محروم، یک اصل محوری در فلسفه تأسیس مدارس نمونهدولتی بوده است و نقش این مدارس را در تقویت عدالت آموزشی و کاهش نابرابریهای منطقهای برجسته نشان میدهد. اینها بخشی از پیامدهای مثبت سیاست مدارس نمونه دولتی است که امروز در وضعیت تعطیلی قرار گرفتهاند.
مدارس نمونه دولتی و هزینه قابلپرداخت برای دهکهای پایین درآمدی
میانگین شهریه مدارس نمونهدولتی بهمراتب پایینتر از مدارس استعدادهای درخشان (سمپاد)، مدارس شاهد و بسیاری از مدارس غیردولتی بوده است. همین ویژگی سبب شده بود که این مدارس برای طیف گستردهای از خانوادههای طبقات متوسط و کمبرخوردار که امکان استفاده از مدارس خاصِ پرهزینه یا گزینههای غیردولتی را ندارند، «کمقیمت» و قابل اتکا برای دسترسی به کیفیت آموزشی بالاتر باشند و همین موضوع سبب میشد خانوادههایی که دانشآموز مستعد داشتند اما امکان ثبتنام در مدارس غیردولتی بهجهت شهریه بالا برای آنها فراهم نبود، از فرصت این مدارس استفاده کنند. حفظ و عدم تعطیلی مدارس نمونه دولتی، سبب حفظ یک امکان برای طبقه متوسط میشود.
سیاست بومیگزینی در حمایت از دانشآموزان مناطق محروم
پذیرش دانشآموز در مدارس نمونهدولتی بر پایه الگوی بومیگزینی منطقهای انجام میشود؛ یعنی رقابت فقط میان دانشآموزان همان منطقه آموزشی رقم میخورد. این ساختار اجازه میدهد دانشآموز مستعدِ یک منطقه محروم، بدون نیاز به مهاجرت آموزشی یا رقابت نابرابر با دانشآموزان مناطق برخوردار، از امکان ورود به یک مدرسه باکیفیتتر برخوردار شود. در مقابل، مدارس استعدادهای درخشان چنین سازوکاری ندارند و ترکیب دانشآموزی آنها عمدتاً متشکل از دهکهای درآمدی بالاتر است؛ به همین دلیل فرصت دسترسی دانشآموزان مناطق محروم به این مدارس بهطور قابل توجهی محدودتر است.
تعطیلی مدارس نمونهدولتی به تقویت بخش خصوصی آموزش منجر میشود
سیاست کاهش تنوع مدارس در نظام آموزش و پرورش ایران با توجه به وجود ۲۲ گونه مدرسه، اقدامی قابل بررسی است؛ اما این سیاست نیاز به یک بازه زمانی مناسب و بهدور از شتابزدگی دارد؛ بهگونهای که اجرای این سیاست باید به دلیل افزایش کیفیت در مدارس دولتی باشد تا دیگر گونههای مدارس بهصورت خودکار منحل شوند. در غیر این صورت، اجرای این سیاست کاهش تنوع مدارس، بدون توجه به زمینهها و شرایط موجود در نظام آموزش و پرورش، میتواند نتیجهای معکوس داشته باشد و به جای تقویت عدالت آموزشی، موجب افزایش نابرابری شود.مدارس نمونهدولتی، با وجود اینکه خود بخشی از تنوع مدارس محسوب میشوند، نسبت به سایر انواع مدارس در کشور نقش مؤثرتری در ارتقای عدالت آموزشی داشتهاند. نخست، این مدارس شهریههای نسبتاً پایینتری دارند و امکان دسترسی خانوادههای طبقات متوسط و کمبرخوردار به آموزش باکیفیت را فراهم میکنند. دوم، سیاست بومیگزینی این مدارس باعث میشود دانشآموزان مستعد مناطق محروم بهراحتی جذب شوند و بدون رقابت نابرابر با دانشآموزان مناطق برخوردار، از فرصتهای آموزشی مناسب بهرهمند شوند. سوم، اساسنامه این مدارس تأکید ویژهای بر توجه به استعدادهای مستعد، بهویژه در مناطق کمبرخوردار دارد و این امر نقش آنها را در کاهش شکافهای آموزشی و توسعه عدالت آموزشی برجسته میکند.تجربه تضعیف مدارس نمونه دولتی در مقطع متوسطه اول در دهه ۹۰ نشان داد که این سیاست نه تنها منجر به بهبود کیفیت مدارس دولتی عادی نمیشود، بلکه فشار طبیعی خانوادهها برای دسترسی به آموزش بهتر و نیاز به آموزش باکیفیت، دانشآموزان را به سمت مدارس غیردولتی سوق میدهد.
